最小二乗法

ある物理量 y がある物理量 x の関数で

y = a x + b

と表されるとする.例えば x の値を決めて y の値を測定する作業を n 回繰り返し,表のように n 個の x と y の対が得られたとする.

測定回数 1 2 3 …… n − 1 n
x の値 x 1 x 2 x 3 …… x n − 1 x n
y の値 y 1 y 2 y 3 …… y n − 1 y n

この x と y の対を x y 座標上にプロットすると

となり,実験条件のバラツキや測定誤差などの要因で,プロットした点は直線上に乗らない.(本来なら y = a x + b の関係があるので,すべての点は直線上に乗るはずである.)

プロットした点と y = a x + b との y 軸方向の値の差 Δ i は

Δ i = y i − ( a x i + b )

となる. a , b の値によって Δ i の値は変化する.すべての点で Δ i の値を小さくする a , b の値が, x と y の関係を表す最も確からしい値だと考えることができる. a , b の値を決める方法として

Δ 2 = ∑ i = 1 n Δ i 2 = ∑ i = 1 n { y i − ( a x i + b ) } 2

の値を最小とする a , b を用いる方法がある.この方法のことを最小二乗法という.

● Δ 2 は最小となる a と b の値

a = σ x y σ x 2 , b = y ¯ − a x ¯

ただし

x ¯ = 1 n ∑ i = 1 n x i , y ¯ = 1 n ∑ i = 1 n y i (参照:平均)

σ x y = 1 n ∑ i = 1 n x i y i − x ¯ y ¯ (参照:共分散)

σ x 2 = 1 n ∑ i = 1 n x i 2 − x ¯ 2 (参照:分散)

■導出

偏導関数を用いた計算 ⇒ ここ

Δ 2 の最小となる a , b の値を平方完成を利用して求める.

Δ 2 = ∑ i = 1 n { y i − ( a x i + b ) } 2

= ∑ i = 1 n { y i 2 − 2 ( a x i + b ) y i + ( a x i + b ) 2 }

= ∑ i = 1 n { y i 2 − 2 a x i y i − 2 b y i + a 2 x i 2 + 2 a b x i + b 2 }

= ∑ i = 1 n y i 2 + ∑ i = 1 n ( − 2 a x i y i ) + ∑ i = 1 n ( − 2 b y i ) + ∑ i = 1 n a 2 x i 2 + ∑ i = 1 n 2 a b x i + ∑ i = 1 n b 2

= ∑ i = 1 n y i 2 − 2 a ∑ i = 1 n x i y i − 2 b ∑ i = 1 n y i + a 2 ∑ i = 1 n x i 2 + 2 a b ∑ i = 1 n x i + n b 2

∑ i = 1 n y i 2 = A , ∑ i = 1 n x i y i = B , ∑ i = 1 n y i = C , ∑ i = 1 n x i 2 = D , ∑ i = 1 n x i = E とおくと

= A − 2 a B − 2 b C + a 2 D + 2 a b E + n b 2

= n b 2 + 2 ( E a − C ) b + D a 2 − 2 B a + A

= n ( b + E a − C n ) 2 − 1 n ( E a − C ) 2 + D a 2 − 2 B a + A

= n b + E a − C n 2 + 1 n − E 2 a 2 + 2 C E a − C 2 + n D a 2 − 2 n B a + n A

= n ( b + E a − C n ) 2 + 1 n n D − E 2 a 2 + 2 C E − n B a + n A − C 2

= n ( b + E a − C n ) 2 + 1 n ( n D − E 2 ) ( a + C E − n B n D − E 2 ) 2 − 1 n C E − n B 2 n D − E 2 + A − 1 n C 2

これより, Δ 2 が最小になるのは

b + E a − C n = 0 , a + C E − n B n D − E 2 = 0

の時である.よって

a = − C E − n B n D − E 2

= n B − C E n D − E 2

= 1 n 2 n ∑ i = 1 n x i y i − ∑ i = 1 n x i ∑ i = 1 n y i 1 n 2 n ∑ i = 1 n x i 2 − ∑ i = 1 n x i 2

= 1 n ∑ i = 1 n x i y i − 1 n ∑ i = 1 n x i 1 n ∑ i = 1 n y i 1 n ∑ i = 1 n x i 2 − 1 n ∑ i = 1 n x i 2

ここで

x ¯ = 1 n ∑ i = 1 n x i , y ¯ = 1 n ∑ i = 1 n y i (参照:平均) ・・・・・・(1)

σ x y = 1 n ∑ i = 1 n x i y i − x ¯ y ¯ (参照:共分散) ・・・・・・(2)

σ x 2 = 1 n ∑ i = 1 n x i 2 − x ¯ 2 (参照:分散) ・・・・・・(3)

とおくと

= σ x y σ x 2 ・・・・・・(4)

b = − E a − C n

= C − E a n

= 1 n ( C − E n B − C E n D − E 2 )

= 1 n n C D − C E 2 − n B E + C E 2 n D − E 2

= C D − B E n D − E 2

= ∑ i = 1 n x i 2 ∑ i = 1 n y i − ∑ i = 1 n x i y i ∑ i = 1 n x i n ∑ i = 1 n x i 2 − ( ∑ i = 1 n x i ) 2

= 1 n 2 ∑ i = 1 n x i 2 ∑ i = 1 n y i − ∑ i = 1 n x i y i ∑ i = 1 n x i 1 n 2 n ∑ i = 1 n x i 2 − ∑ i = 1 n x i 2

= 1 n ∑ i = 1 n x i 2 1 n ∑ i = 1 n y i − 1 n ∑ i = 1 n x i y i 1 n ∑ i = 1 n x i 1 n ∑ i = 1 n x i 2 − 1 n ∑ i = 1 n x i 2

(1)より

= 1 n ∑ i = 1 n x i 2 y ¯ − 1 n ∑ i = 1 n x i y i x ¯ 1 n ∑ i = 1 n x i 2 − x ¯ 2

= 1 n ∑ i = 1 n x i 2 y ¯ − x ¯ 2 y ¯ + x ¯ 2 y ¯ − 1 n ∑ i = 1 n x i y i x ¯ 1 n ∑ i = 1 n x i 2 − x ¯ 2

= 1 n ∑ i = 1 n x i 2 − x ¯ 2 y ¯ − x ¯ 1 n ∑ i = 1 n x i y i − x ¯ y ¯ 1 n ∑ i = 1 n x i 2 − x ¯ 2

= y ¯ − 1 n ∑ i = 1 n x i y i − x ¯ y ¯ 1 n ∑ i = 1 n x i 2 − x ¯ 2 x ¯

(2),(3)より

= y ¯ − σ x y σ x 2 x ¯

(4)より

= y ¯ − a x ¯

以上をまとめると

a = σ x y σ x 2 , b = y ¯ − a x ¯

とき Δ 2 は最小となる.

 

ホーム>>カテゴリー別分類>>その他>>最小二乗法

最終更新日 2026年4月20日