合成関数の2次偏導関数

■問題

z=f( x,y ) ,  x=rcosθ ,  y=rsinθ   のとき

   ∂ 2 z ∂ x 2 + ∂ 2 z ∂ y 2 = ∂ 2 z ∂ r 2 + 1 r ∂z ∂r + 1 r 2 ∂ 2 z ∂ θ 2   

となることを示せ.

■ヒント

右辺を変形して左辺を導く.

x , y を r とθ でそれぞれ2回偏微分する. 求めた式を 合成関数の1次偏導関数の公式と 合成関数の2次偏導関数の公式に 代入する.

■解説

x を r で偏微分すると

∂ x ∂ r = cos θ

となる.これを更に r で偏微分すると

∂ 2 x ∂ r 2 = ∂ ∂ r ( ∂ x ∂ r ) = ∂ ∂ r ( cos θ ) = 0

となる.

同様の手順で y を r で偏微分を繰り返すと

∂ y ∂ r = sin θ

∂ 2 y ∂ r 2 = ∂ ∂ r ( ∂ y ∂ r ) = ∂ ∂ r ( sin θ ) = 0

となる.

θ についても同様に偏微分すると

∂ x ∂ θ = − r sin θ

∂ 2 x ∂ θ 2 = ∂ ∂θ ( ∂x ∂θ ) = ∂ ∂θ ( −rsinθ )=−rcosθ

∂ y ∂ θ = r cos θ

∂ 2 y ∂ θ 2 = ∂ ∂θ ( ∂y ∂θ ) = ∂ ∂θ ( −rcosθ )=−rsinθ

以上の結果と合成関数の1次偏導関数の公式と合成関数の2次偏導関数の公式より

∂ 2 z ∂ r 2 = f x x ( ∂ x ∂ r ) 2 + 2 f x y ∂ x ∂ r ∂ y ∂ r + f y y ( ∂ y ∂ r ) 2 + f x ∂ 2 x ∂ r 2 + f y ∂ 2 y ∂ r 2

= f x x ( cos θ ) 2 + 2 f x y cos θ sin θ + f y y ( sin θ ) 2 + f x   ·   0 + f y   ·   0

= f x x cos 2 θ + 2 f x y sin θ cos θ + f y y sin 2 θ  ・・・・・・(1)

1 r ∂ z ∂ r = 1 r { f x ∂x ∂r + f y ∂y ∂r }

= 1 r { f x ( r cos θ ) + f y ( r sin θ ) }

= 1 r { r f x cos θ + r f y sin θ }

= f x cos θ + f y sin θ  ・・・・・・(2)

1 r 2 ∂ 2 z ∂ θ 2 = 1 r 2 { f xx ( ∂x ∂θ ) 2 +2 f xy ∂x ∂θ ∂y ∂θ + f yy ( ∂y ∂θ ) 2 + f x ∂ 2 x ∂ θ 2 + f y ∂ 2 y ∂ θ 2 }

= 1 r 2 { f x x ( − r sin θ ) 2 + 2 f x y ( − r sin θ ) · r cos θ + f y y ( r cos θ ) 2 + f x   ·   ( − r 2 cos θ ) + f y   ·   ( − r 2 sin θ ) }

= 1 r 2 ( r 2 f x x sin 2 θ − 2 r 2 f x y sin θ cos θ + r 2 f y y cos 2 θ − r 2 f x cos θ − r 2 f y s i n θ )

= f x x sin 2 θ − 2 f x y sin θ cos θ + f y y cos 2 θ − f x cos θ − f y s i n θ  ・・・・・・(3)

したがって,(1),(2),(3)より

∂ 2 z ∂ r 2 + 1 r ∂ z ∂ r + 1 r 2 ∂ 2 z ∂ θ 2    

= ( f x x cos 2 θ + 2 f x y sin θ cos θ + f y y sin 2 θ ) + ( f x cos θ + f y sin θ )

  + ( f x x sin 2 θ − 2 f x y sin θ cos θ + f y y cos 2 θ − f x cos θ − f y s i n θ )

= f x x ( cos 2 θ + sin 2 θ ) + f y y ( cos 2 θ + sin 2 θ )

= f x x + f y y

= ∂ 2 z ∂ x 2 + ∂ 2 z ∂ y 2

となり

   ∂ 2 z ∂ x 2 + ∂ 2 z ∂ y 2 = ∂ 2 z ∂ r 2 + 1 r ∂z ∂r + 1 r 2 ∂ 2 z ∂ θ 2   

が成り立つ.

 

ホーム>>カテゴリー分類>>微分>>偏微分>>問題演習

学生スタッフ作成

最終更新日: 2026年9月29日